Kinematograven, een combinatie van toverlantaarn en filmprojector

Kinematografen
films op de toverlantaarn

De fabrikanten van toverlantaarns reageerden op de opkomende concurrentie van de bewegende film in het begin van de vorige eeuw, met het maken van voorzetstukken, die samen met de toverlantaarn op de grondplaat kon worden gemonteerd. Het werd verkocht als 'mechanisme waarmee het mogelijk is 'van elke toverlantaarn een kinematograaf te maken'. Later werden de apparaten meteen vervaardigd als een combinatie van een gewone toverlantaarn en een filmprojector. Deze apparaten hadden vaak een eigen merknaam; wij voegen ze samen onder de verzamelnaam 'kinematograaf'. De kinematografen konden altijd rondlopers vertonen, lusvormige stukken film. Hiertoe werd de bovenste spoel waarover de filmlus liep, hoog boven het apparaat op een stang bevestigd. Meestal konden ook langere films worden vertoond. Vaak ontbrak de opvangspoel; de film kwam na het passeren van het filmkanaal gewoon op de tafel of vloer terecht. Het onderbroken filmtransport vond plaats met behulp van 'slagpen', een ronddraaiende gebogen pen die steeds opnieuw de film een tikje naar beneden gaf, of, later, met behulp van een 'Maltezer kruis' (zie afbeelding).
Kinematograaf vervaardigd door Ernst Plank, ca 1905 Deze kinematograaf is een goed voorbeeld van een gecombineerde films/lantaarnplaatjes toverlantaarn. Hij is helemaal compleet met uitzondering van de schoorsteen, die kan worden beschouwd als een onderdeel van de verlichting.

Het lamphuis, gemaakt van 'Russian iron', staat op een stevige eikenhouten grondplank en draagt een plaatje met het handelsmerk van de maker, het bekende gevleugelde wiel met de initialen E.P., op de voorkant. Het optische gedeelte bestaat uit een condensor in het lamphuis en een messing objectief, dat kan worden geplaatst in één van de twee onderling verwisselbare voorzetstukken. De afmetingen van de lantaarn zijn ca 36 x 20 x 36 cm.	Wanneer de lantaarn als kinematograaf gebruikt wordt, drijft een groot handwiel op één van de zijwanden het filmtransport en de vlinder aan, door middel van een snaar, een snaarschijf, stang, wormwiel en tandraderen.


De meeste modellen zijn voorzien van een gecombineerde objectiefdrager, waarmee zowel lantaarnplaatjes als films kunnen worden vertoont. Van dit model kan het voorzetstuk worden verwijderd en vervangen door een eenvoudiger objectiefdrager, waarmee het apparaat een 'gewone' toverlantaarn wordt, waarmee langwerpige, glazen lantaarnplaatjes kunnen worden geprojecteerd.
Toverlantaarnplaatje.

Bij de kinematograaf horen nog een aantal kleine ronde doosjes waarin korte filmpjes zitten over verschillende onderwerpen. Het begin en het einde van de films is aan elkaar geplakt, waardoor een eindeloze lus gevormd wordt.	De achterdeur kan worden geopend om bij de olielamp te kunnen komen. De lamp is voorzien van een reflector. Natuurlijk kon deze eenvoudige lamp eenvoudig worden vervangen door een ander type.
	Nog een goed voorbeeld: Kinematograaf Georg Carette & Co, Neurenberg, ca 1900. De complete set werd geleverd in een stevige kartonnen doos en bestaat uit de toverlantaarn, een paar lusvormige filmstrips, twaalf langwerpige glazen lantaarnplaten en twee mechanische platen. Deze kinematograaf heeft een gecombineerd vast voorstuk voor het projecteren van zowel lantaarnplaten als filmstrips, dat gemonteerd is op een houten grondplank en een onverbrekelijk geheel vormt met de lantaarn.




Meer kinematografen op de volgende pagina's....