Toverlantaarn - De toverlantaarn in Nederland

	De toverlantaarn in Nederland deel 2
Deze tekst maakt deel uit van het artikel 'De toverlantaarn in Nederland' van Daan Buddingh, verschenen in Het Photohistorisch Tijdschrift nummer 2, 2007.

Lantaarnverkoop en verhuur Een aantal fotozaken richt zich tussen 1870 en 1920 op de toverlantaarn en op de verkoop of verhuur van lantaarnplaten. Bekende voorbeelden daarvan zijn Zwartser in Haarlem, Van Senus in Rotterdam, Merkelbach in Amsterdam, Van Krefeld in Amsterdam, Charles Grabal in Maastricht en C.A.P.I. in vier steden (Nijmegen, Den Haag, Groningen en Amsterdam). CAPI werd opgericht door C.A.P. Ivens, de vader van cineast Joris Ivens. Zijn firma produceert in de jaren 1900-1925 tenminste veertig catalogi van projectielantaarns en daarnaast nog diverse projectiehandboekjes. Daarin staan overwegend Duitse en Engelse (series) platen vermeld. Toch verkoopt men ook wel in ons land gemaakte series: foto’s van het koninklijk huis (o.a. de kroning van Wilhelmina in 1898), platen van de glasschilder Van Staveren uit Gouda (zie een voorbeeld hieronder), fotografische plaatjes van Nederlands Indië, de bekende blauwe doosjes met City-series, de serie Ons Vaderland in Lichtbeeld: d.w.z. stadsgezichten, klederdrachten en volkstypen uit eigen land (“ook zeer geschikt voor propaganda voor Nederland in den vreemde”) en niet te vergeten: lantaarnplaatjes voor Moeder- en bakercursussen. CAPI adverteert in die tijd met: "wij belasten ons in geheel Nederland met het leveren van projecties ( met kalklicht, elektrisch licht enzovoorts) voor lezingen, voordrachten met lichtbeelden enzovoorts waarbij de lezer of voordrager zelf de plaatjes heeft. Wij zorgen voor technische bediening der lantaarn en ook voor het projectiescherm. Men kent een werker aan zijn gereedschap… Wij verhuren ook lantaarns en handleidingen aan personen waarvan ons bekend is, dat zij daarmede om kunnen gaan”. Naast CAPI is Merkelbach in Amsterdam een grote Nederlandse firma die lantaarnvoorstellingen mogelijk maakt. In Prijscourant nr. 1 uit 1911 schrijft Merkelbach: Teneinde aan veler verlangen te voldoen, geven wij Voorstellingen met onze Dissolving Views en Byoscope op partijen, schoolfeesten en dergelijke. Ook belasten wij ons met het projecteeren van Lichtbeelden bij lezingen en anderszins. Het honorarium voor eene voorstelling met Dissolving Views is f. 25, --, terwijl voor eene voorstelling met de Byoscope f. 60,-- wordt berekend. In de jaren ’80 van de 19e eeuw levert de firma Merkelbach een toverlantaarn aan de koninklijke familie. Plaatjes voor de jonge prinses Wilhelmina worden regelmatig geruild.


Representatieve serie toverlantaarnplaten over een arme krantenjongen, gemaakt door Merkelbach & Co. Amsterdam, 8,2 x 8,2 cm vierkant. Ik interpreteer het verhaal als volgt: Het is midden in de winter. De arme krantenjongen ontmoet op straat een heer die een arts blijkt te zijn. De jongen gaat naar het spreekuur van de dokter en vraagt hem om hulp, in ruil voor zijn jas. Zijn broer is namelijk ernstig ziek. De dokter bezoekt de zieke broer; hopelijk heeft hij de jas van de jongen niet geaccepteerd.
Lezingen met lichtbeelden Tussen 1870 en 1940 komen er in diverse Nederlandse steden uitleencentrales van lantaarnplaten, de zogenaamde lichtbeeldendiensten. Bekende voorbeelden daarvan: de Apeldoornsche Lichtbeeldendienst, de Maatschappij tot Nut van het Algemeen, de Lichtbeelden Vereniging, het Lichtbeelden Instituut, het Centraal Projectie Instituut en de Lichtbeeldendienst D. van Kreveld in Amsterdam. Men verhuurt er niet alleen lantaarns en lantaarnplaten, maar ook de bij de series horende tekstboekjes. De opkomst van de cinematografie, vanaf ongeveer 1900, leidt tot verdwijning van de magische toverlantaarnvoorstellingen. Het via de lantaarn oproepen van illusies, het tonen van zaken waar geen verklaring voor bestond is al gauw voorbehouden aan de filmprojectie. In Nederland wordt de toverlantaarn tot aan de Tweede Wereldoorlog nog veel gebruikt. Maar steeds minder voor het amuserende en informerende magische totaalprogramma en steeds meer voor lezingen met lichtbeelden over wetenschap, verre reizen, landen en volken en ook over actuele gebeurtenissen. De toverlantaarn heeft dan nog de functie van projectielantaarn. In een brief van het Centraal Bureau voor Lantaarnplaten uit 1932 staat: “… wij vervullen zoowat de rol van ‘Openbare Leeszaal’ in lantaarnplaten voor ons hele land … het gebruik dat van de collectie gemaakt wordt is groot …” Het jaarverslag 1933 vermeldt: “… beschikken over een collectie van circa 50.000 lichtbeelden die uitgeleend worden voor onderwijs in den ruimsten zin des woords en voor sociale doeleinden …” De Historische Werkgroep Heerenveen heeft op verzoek van de auteur van dit artikel onderzoek gedaan naar beschrijvingen van lantaarnvoorstellingen in enkele kranten in de provincie Friesland in de periode 1893-1910. Ook komen we daarin het Leger des Heils tegen: de enige organisatie in deze periode die in lantaarnvoorstellingen verhalen met een boodschap (evangelieverkondiging, alcoholmisbruik) vermengt met profane (veelal humoristische) verhalen, met fotoseries en beweegbare platen. De Werkgroep Heerenveen vond ook een groot aantal aankondigingen en verslagen van andere toverlantaarnbijeenkomsten in de provincie Friesland. Daarbij gaat het vooral om lezingen met lichtbeelden. Organisaties en individuen met een one issue doelstelling organiseerden bijeenkomsten waarin vooral de lichtbeelden publiek moesten trekken. Voorbeelden uit de periode 1893 – 1910: evangelisten die met behulp van lichtbeelden het Evangelie wilden verbreiden bestrijding van alcoholmisbruik, propaganda voor geheelonthouding reizigers die verslag deden van hun verblijf in verre landen (Canada, Afrika, Parijs, Californië, Atjeh, Londen diverse medische onderwerpen, zoals de bestrijding van tuberculose invoering van een staatspensioen: een eisch van recht Passiespelen in Ober-Ammergau zeewering en het ontstaan van dijkdoorbraken

Een uniek voorbeeld van het gebruik van de lantaarn om het publieke debat te beïnvloeden was de zaak Hogerhuis: een actie in 1900 om drie onschuldig veroordeelde broers vrij te krijgen. De drie kregen zeer zware straffen (6, 11 en 12 jaar) wegens een vermeende inbraak en poging tot doodslag. Hun veroordeling moest als voorbeeld werken. De straffen waren bedoeld om de socialistische beweging in diskrediet te brengen. In 1900 werd een serie protestbijeenkomsten met lichtbeelden gehouden om de drie broers vrij te krijgen. Men kondigde die aan met: “Groote Openbare Vergaderingen met Lichtbeelden voor de zaak der onschuldig veroordeelde gebroeders Hogerhuis”. De geprojecteerde beelden ondersteunden de actie voor de invrijheidsstelling van de drie veroordeelden. Zonder succes overigens. De drie onschuldige broers kwamen niet vrij.
De toverlantaarn nu Een van grootste verzamelingen van ons land is ondergebracht in museum Stedhûs Sleat in het Friese stadje Sloten. De collectie van Peter Bonnet wordt daar sinds enkele jaren getoond in een sublieme eigentijdse presentatie. Andere vindplaatsen van lantaarns en/of lantaarnplaten in ons land: het Filmmuseum in Amsterdam, het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, diverse speelgoedmusea, Museum Boerhaave in Leiden en het Prentenkabinet van de Rijksuniversiteit Leiden. Op internet zijn heel wat boeiende sites over de toverlantaarn te vinden. In Nederland is de toverlantaarn site 'de Luikerwaal', www.luikerwaal.com, een absolute aanrader voor ieder die meer wil weten over de toverlantaarn. In Nederland zijn zeven lantaarnisten en verzamelaars lid van de Magic Lantern Society, een Engelse vereniging. Ook zij geven regelmatig lantaarnvoorstellingen. De auteur van dit artikel is een van hen.