De oudste toverlantaarn ter wereld

DE OUDSTE TOVERLANTAARN TER WERELD

De oudste projectielantaarn van de wereld, vervaardigd door Jan van Musschenbroek.

Een groote toverlantaarn; op de beste en keurlykste manier gemaakt, met verscheide groote vergrootglazen, brandspiegel, en zeer zindelyk geschilderde figuren, Lyst der Instrumenten 6 a, achter V. MUSSCHENBROEK, Natuurk. [1739]

De oudste toverlantaarn ter wereld, voorzover bekend, staat in Leiden, in het Museum Boerhaave. De projectielantaarn werd omstreeks 1720 vervaardigd door de instrumentmaker Jan van Musschenbroek en was ooit eigendom van de Leidse hoogleraar natuurkunde Willem Jacob ’s Gravesande. Na zijn overlijden in 1742 kocht de universiteit met vooruitziende blik zijn gehele collectie. Voor de projectielantaarn werd honderd gulden betaald. Met deze aankoop kreeg het Leids Fysisch Kabinet de beste en meest volledige verzameling van natuurwetenschappelijke instrumenten ter wereld. Ongeveer 250 objecten uit dit Kabinet bleven bewaard, waaronder de toverlantaarn. Tezamen vormen zij nu een van de belangrijkste collecties van het Museum Boerhaave.

De houten kast staat op een in hoogte verstelbare voet. Rook en warmte van de olielamp konden ontsnappen uit de Gravure uit Wiskundige grondbeginselen der Natuurkunde, van W.J. 's Gravesande. fig. 1. blikken schoorsteen die boven op het lampenhuis was geplaatst. Volgens de beschrijving in ’s Gravesande’s boek ‘Physices elementa mathematica experimentis confirmata’ was de lantaarn uitgerust met een olielamp met vier pitten. Dankzij een holle spiegel en een vernuftig lenzenstelsel was een afbeelding zichtbaar tot op tien meter. De hoogte van de lantaarn is, inclusief schoorsteen, 187 cm.

Het lenzenstelsel is verloren gegaan, evenals ‘2 linne doeken met lood en aan een stok om de figuren van de lantaarn op te laten vallen’, maar gelukkig is de holle spiegel nog bewaard gebleven. Ook een kistje met de originele handgeschilderde lantaarnplaten bevindt zich nog bij het apparaat. De afbeeldingen lopen uiteen van lieflijke landschappen tot schrikaanjagende duivelse wezens.

WILLEM JACOB ’s GRAVESANDE

(‘s Hertogenbosch 26 sept. 1688 – Leiden 28 febr. 1742) Nederlands wis- en natuurkundige. Hij verrijkte de experimentele natuurkunde met duidelijke demonstratieproeven, zoals de bol en ring van ’s Gravesande om de uitzetting van metalen bij verhitting te demonstreren. Voor zijn proeven en ontdekkingen maakte hij gebruikt van instrumenten die Jan van Musschenbroek voor hem vervaardigde. ’s Gravesande heeft de grondslag gelegd voor het onderwijs in de experimentele fysica.

Willem Jacob 's Gravesande. Gravure door J. Houbraken, ca. 1740.

JAN (JOHANN) VAN MUSSCHENBROEK

(Leiden 9 aug. 1687 – Leiden 16 sept. 1748) zoon van Johann Joosten, instrumentmaker, de eerste die in Holland natuurkundige instrumenten als luchtpompen, microscopen en telescopen vervaardigde. Jan maakte instrumenten voor ’s Gravesande en voor zijn broer Pieter van Musschenbroek, uitvinder van o.m. de Leidse Fles, die ’s Gravesande in 1740 opvolgde als hoogleraar aan de Leidse universiteit.