Het wonder van de toverlantaarn (3)

Het wonder van de toverlantaarn (deel 3)

De toverlantaarn begon nu steeds meer door te dringen tot de huiskamer. De modellen die hier voor verkocht werden waren veel kleiner als hun serieuze broers. Voor de verlichting werd meestal gebruik gemaakt van een eenvoudig olielampje of een kaars. Een schoorsteentje bovenop de lantaarn zorgde voor een goede trek en de afvoer van verbrandingsgassen. Populair was ook de 'lampascoop', een toverlantaarn met een rond gat in de bodem, die je over een gewone tafel-olielamp kon plaatsen. Zo'n lamp was in de meeste huishoudens toch al aanwezig en dat spaarde dus mooi een extra lichtbron uit. Om te voorkomen dat de lantaarn door het gewicht van de lens naar voren zou gaan hangen werd het deksel in de achterwand verzwaard met zand. De toverlantaarns verschilden erg in uiterlijk. De meest eenvoudige waren gemaakt van blik en kostten nog geen gulden. Voor mensen die meer te besteden hadden waren er ook duurdere. Die waren gemaakt van fraai mahoniehout of waren ingelegd met handbeschilderde tegels.

De lantaarns werden verkocht met bijbehorende glasplaatjes. Op de glazen stroken waren meestal vier of vijf ronde afbeeldingen afgedrukt, vaak van sprookjesfiguren of 'uit het leven gegrepen onderwerpen en typen'. De plaatjes werden meestal verkocht in doosjes met twaalf stuks en kostten soms een paar gulden maar ook wel een paar honderd. De goedkoopste waren voorzien van een soort plakplaatje. Deze eenvoudige plaatjes werden aangeduid met een fraaie, maar beslist niet eenvoudige naam: decalcomanie. De duurste waren met de hand geschilderd en gevat in een houten lijstje. Daar waren echte kunststukjes bij.
Allerlei trucjes werden uitgehaald om de beelden te kunnen laten bewegen. Men bedacht vernuftige mechaniekjes met draaibare glasplaten, snaren, tandwielen en hefboompjes. Zo was er bijvoorbeeld de streng kijkende schoolmeester die vervaarlijk met zijn ogen rolde en met een rietje zwaaide. Die werd natuurlijk ingezet wanneer een schare jonge toeschouwers zich eens wat al te luidruchtig gedroeg. Er waren kopjeduikelende clowns en gewichtheffende reuzen en uit het circus. Een treintje dat puffend en steunend over een lange spoorbrug reed. Een kerkje dat langzaam door de neerdwarrelende sneeuwvlokken bedekt werd. En een windmolen in een echt Hollands landschap. De wieken staan stil. "Zullen wij de wieken eens laten draaien, jongens?" vraagt vader zijn jeugdig publiek en terwijl de kinderen uit alle macht in de richting van het scherm blazen zetten de wieken zich langzaam in beweging.
Prachtige caleidoscopische kleureffecten werden bereikt door twee met de hand beschilderde glascirkels in tegenovergestelde richting ten opzichte van elkaar te verdraaien. Deze 'chromatropen' kwamen het best tot hun recht wanneer op de achtergrond het getingel van een oude speeldoos klonk. Natuurlijk had de lantaarnist een grote hoeveelheid 'effecten' tot zijn beschikking: ratels, toeters, belletjes en, misschien wel het belangrijkste, zijn stem.
	Een handige reclamejongen kwam op het idee een 'trottoir-lantaarn' te vervaardigen. Door de bijzonder grote brandpuntsafstand van de lens was het mogelijk reclameteksten te projecteren op de trottoirs of op een blinde muur aan de overzijde van de straat. De politie moest al snel ingrijpen. Het verkeer werd er volledig door ontwricht. In 1889 berichtte het Optical Magic Lantern Journal dat op de meeste grote stations reclameplaatjes werden vertoond met een toverlantaarn. De plaatjes wisselden automatisch iedere dertig seconden, dag en nacht. Het uurwerk dat daar voor zorgde moest één keer per week door het spoorwegpersoneel worden opgewonden.
Aan het grote succes van de toverlantaarn kwam abrupt een einde toen omstreeks 1910 de cinematografie, de bewegende film, zijn intrede deed. Lantaarnisten die kort daarvoor nog als een soort magiërs werden aanbeden, werden nu uitgejoeld en weggejaagd wanneer zij het waagden nog op te treden met hun stilstaande beelden.

De glasplaat als beelddrager werd verdrongen door de film en later weer door de beeldband, CD-rom en DVD. Kinderen stoppen nu achteloos een 'videootje' in de recorder. We hebben computers met 'Multimedia'. Maar toch....... ook in deze tijd worden er nog wel eens voorstellingen met een oude toverlantaarn gegeven en het is verbazingwekkend te zien hoe kinderen ook nu nog geboeid worden door het grote wonder van de magische lantaarn, de Laterna Magica.