Toverlantaarn - Chromatropen


Chromatropen

De verbazingwekkende, schitterende effecten die met de chromatroop kunnen worden opgeroepen, doen ons denken aan de caleidoscoop uit onze jeugd. De, meestal van karton gemaakte, koker bevatte een tweetal vlakke spiegels die onder een hoek van 60° tegen elkaar aan lagen, en een aantal kleine stukjes glas of papier. Wanneer dit eenvoudige apparaat werd rondgedraaid liet het ons prachtige symmetrische patronen zien die voortdurend veranderden. De chromatroop gebruikt twee glazen schijfjes, beschilderd met abstracte patronen, die, wanneer ze rondraaien in tegengestelde richtingen, soortgelijke beelden op het scherm produceren. Het lijkt alsof de patronen vanuit het midden van het scherm uitwaaieren, of zich juist naar het midden toe bewegen, afhankelijk van de richting waarin de schijven ronddraaien.
	Het dubbele snaarschijf systeem. De eerste uitvoering van de chromatroop. Twee ronddraaiende glazen schijven met kleurige patronen worden aangedreven met behulp van een snaar die over een schijf loopt. Deze snaarschijf wordt rondgedraaid met een draaikrukje. De snaar vormt een dubbele lus en kruist zichzelf tussen de riemschijf en de glazen schijven, waardoor de twee glazen in een tegengestelde richting ronddraaien.

	Twee chromatropen met een dubbele snaarschijf, de linker is erg oud, de rechter wat minder.
Tandwiel mechanisme. Omdat het dubbele snaarschijf mechanisme nogal kwetsbaar en ook lastig te vervaardigen was, werd het in het midden van de 19e eeuw steeds vaker vervangen door een tandwiel mechanisme. De glazen schijfjes werden gevat in een ring met tandjes. De glasschijven werden rondgedraaid met behulp van een tandwiel dat, binnen in het frame, tussen de twee getande ringen was geplaatst. Het tandwiel werd aangedreven via een stang met een draaikruk. Ofschoon sommige lanternisten een met een snaar aangedreven chromatroop prefereren voor wat betreft snelheid en vloeiende beweging, is een tandwiel mechanisme toch betrouwbaarder. Een snaar kan in de loop van de jaren knappen of gaan lubberen, waardoor de chromatroop plotseling stopt of gaat slippen.
	Een bijzonder fraaie Engelse tandwiel-chromatroop van rond 1880. Het frame is gemaakt van mahoniehout. De glazen zijn gevat in brede messing vattingen en het krukje is gemaakt van messing en hout. De afmetingen zijn 16.5 x 10 cm, zonder het krukje. Aan beide zijden is de naam van de maker in het hout geperst: "NEWTON 3 FLEET St LONDON".
Twee gedemonteerde chromatroop-schijfjes, gevat in een metalen ring met tandjes.	Speelgoedcatalogus van Bing, 1906. De kleurrijke patronen op de glazen schijfjes werden meestal met de hand geschilderd. Goedkopere uitvoeringen werden bedrukt met een soort plakplaatje, door middel van chromolithografie.
Eenvoudige tandwiel-chromatroop van rond 1880. Het frame is gemaakt van mahoniehout, de afmetingen zijn 11 x 5 cm zonder de slinger.

Er werden ook verwisselbare chromatroop-sets op de markt gebracht. Zij bestonden uit een frame met een tandwielsysteem en een aantal schijfjes die daar in pasten. Daarmee was de lantaarnist in staat zijn eigen combinaties samen te stellen, waardoor hij, steeds gebruikmakend van hetzelfde frame, een groot aantal verschillende creaties kon projecteren.

Kistje met zes bijzonder mooie sets Engelse chromatroopschijfjes. Elke set bestaat uit twee gelijke, met de hand geschilderde, glazen schijfjes, elk 8 cm in doorsnee.
	Chromatropen konden ook zijn uitgevoerd met in het midden een niet-bewegende afbeelding, of met teksten als 'Welcome', 'Good Night' en 'Seasons Greetings'. De laatsten konden worden gebruikt bij de opening of afsluiting van een voorstelling.
Maar ook bewegende objecten konden in het centrum worden afgebeeld, zoals een werkende windmolen. Wanneer de slinger wordt rondgedraaid, ontstaat een gedetailleerd patroon in sprankelende kleuren. Terwijl het patroon ogenschijnlijk de ene kant op draait, draaien de wieken van de molen in de andere richting. De molen is geplaatst op de voorgrond van een miniatuurschilderijtje, met een meer, heuvels en wolken, met kleine bootjes op het meer en kleine figuurtjes op de trappen van de molen. En dat allemaal op een stukje glas met een diameter van ca 2,5 cm.
Zeer weinig voorkomende 19e-eeuwse Franse enkelvoudige tandwielplaat.	Kleine stukjes glas en kopergaas tussen twee lagen glas geven een caleidoscopisch effect wanneer de hendel wordt rondgedraaid. Afmetingen c. 18 x 10 cm. Hoewel dit niet echt een chromatroop is, geeft zij toch soortgelijke beelden op het scherm.