Beweegbare platen deel 1

BEWEEGBARE PLATEN
DEEL 1

Van alle lantaarnplaten die ooit gemaakt zijn, zijn de platen met beweging toch altijd wel het meest in trek geweest bij jong en oud.

De platen die de rondtrekkende lantaarnisten vertoonden waren waarschijnlijk allemaal panoramaglazen. Op deze langwerpige glazen waren een aantal afbeeldingen geschilderd die, wanneer ze langzaam voor de lens langs geschoven werden, de indruk van beweging gaven. Spoedig leidde de wens de geprojecteerde beelden te laten bewegen naar de uitvinding van talloze ingenieuze mechanische lantaarnplaten. Deze platen zijn voorzien van schuivende glazen, katrolwielen, hefbomen, tandwielen en allerlei andere voorzieningen die het mogelijk maken een vertoond onderwerp schijnbaar te laten bewegen en tot leven te brengen.

		De Haarlemse lantaarnist Daan Buddingh tijdens een van zijn voorstellingen.
Een enkelvoudige schuifplaat in een houten frame met daarop een moeder die haar ondeugende kleuter een afstraffing geeft.

Eenvoudige schuifplaat met twee mannen die aan het ruzie maken zijn, gevat in een frame van blik met de afmetingen 7 1/4" x 2 5/8.	EENVOUDIGE SCHUIFPLAAT De eenvoudigste manier om een onderwerp 'tot leven te laten komen' was het gebruik van twee afbeeldingen die beiden op hetzelfde glas waren geschilderd en twee fasen van een verhaal lieten zien. Tijdens de projectie moesten de plaatjes zeer snel verwisseld worden, het tweede na het eerste, door het glas in één snelle beweging zijwaarts te duwen of te trekken. Het glas was gewoonlijk gemonteerd in een houten of metalen raamwerk, waardoor het gemakkelijk heen en weer kon schuiven.
Met de hand geschilderde lantaarnplaat in een mahoniehouten raamwerk. Afm. 18 cm x 10 cm.	ENKELVOUDIGE SCHUIFPLAAT Twee glazen zijn gemonteerd in een houten raamwerk. De actie komt tot stand door het ene glas, de 'glijdende plaat', voor het tweede glas, dat vast gemonteerd is, langs te bewegen. De glijdende plaat kan vrij bewegen in een zijwaartse richting. Zij kan gedeeltelijk uit het raamwerk getrokken worden en weer in de vorige positie terug worden geduwd. Het onderwerp wordt op het vaste glas afgebeeld in twee verschillende posities. De illusie van een beweging wordt veroorzaakt door het beurtelings afdekken van het ene of het andere gedeelte van het plaatje.
THE DEVIL'S JOKE (Een duivelse grap), een antieke toverlantaarnplaat van ca 1880. Deze met de hand geschilderde plaat laat zien hoe een man door een duivel wordt opgeblazen met een blaasbalg. De handgreep is van messing. Het geheel meet 25cm x 10cm. Waarschijnlijk gemaakt in Engeland.
DUBBELE SCHUIFPLAAT Deze lantaarnplaat is een uitgebreide enkelvoudige schuifplaat en is voorzien van twee schuivende glazen, elk aan een kant van het vaste glas.

	Deze dubbele panorama schuifplaat toont ons een landschap bij nacht. Een trein passeert en een bootje steekt de rivier over. De plaat heeft aan beide zijden een schuivend panoramaglas; op de één is het silhouet van de boot, op de ander dat van de trein geschilderd. Door de beide glazen langs het vaste glas te trekken, liet men het bootje op het water dobberen en de trein over de brug rijden. De plaat is gemaakt aan het einde van de negentiende eeuw en werd waarschijnlijk vervaardigd door de befaamde Franse fabrikant Desh. Afm. 31cm x 13cm oftewel 12 1/4" x 5 1/8".

BURG-YESTRA (ENGELAND). Bijzondere enkelvoudige schuifplaat. Het frame is gemaakt van mahoniehout. De glazen lantaarnplaat is met de hand geschilderd en laat 13 personen en een hond zien die een Engels kasteel (Burg-Yestra) passeren, dat is afgebeeld op het vaste glas. Het etiket is in het Frans beschreven. Het geheel is 36 x 11cm groot. Waarschijnlijk gemaakt in Frankrijk, ca 1880.
	ENKELVOUDIGE HEFBOOMPLAAT Ook deze platen gebruiken twee glazen om de onderwerpen te laten bewegen; de één is vast gemonteerd in het raamwerk en de ander kan vrij ronddraaien door middel van een hefboom. De vaste schijf is gemonteerd in een stevig houten raamwerk. De beweegbare schijf is gevat in een metalen kraag waaraan een hefboom bevestigd is, waardoor zij gedeeltelijk kan worden rondgedraaid voor het andere glas. De hefboom wordt in zijn beweging beperkt doordat zij in een uitsparing valt, die in het oppervlak van het raamwerk is uitgesneden. Het beweegbare glas wordt op zijn plaats gehouden door een tweetal pennen.


Sergeant voor een groepje rekruten. Enkelvoudige hefboom plaat. Wanneer de hefboom wordt bewogen zwaait de sergeant met zijn stok. Afmetingen 18 x 11.4 cm.

DUBBELE HEFBOOMPLAAT Zoals je zult vermoeden: er bestaan ook dubbele hefboomplaten. Zij zijn voorzien van twee beweegbare glazen, elk aan een kant van het vaste glas.
Engeland, rond 1890. Wanneer de hefboom omlaag wordt gedrukt , verschuift een van de glazen, waardoor de horens onder de hoge hoed zichtbaar worden (betekenis: de vrouw bedriegt haar echtgenoot met de man achter het hek!).	HEFBOOMPLAAT MET SPIL Twee glazen worden gebruikt om het onderwerp te laten bewegen; het één is een vast glas in het raamwerk en het ander kan vrij op en neer bewegen door middel van een hefboom die om een as draait (bijvoorbeeld om een schroefje).
Zeer zeldzame Engelse beweegbare plaat uit het midden van de negentiende eeuw. Deze plaat projecteert de silhouetten/schaduwen van een hanengevecht. De afdekplaat is verwijderd zodat het mechanisme zichtbaar wordt. Elke haan is verbonden met een koperen stangetje en wordt bewogen met zijn eigen hefboom Ze zijn ook nog met elkaar verbonden bij de snavels. De bewegingen zijn imponerend en zeer gevarieerd. De jonge hanen zijn gesneden uit dun, beschilderd blik.	SILHOUETPLAAT Een zeer bijzondere uitvoering van de mechanische plaat is de silhouetplaat of fantoccini plaat, die figuren bevat die gesneden zijn uit ondoorzichtige materialen, zoals papier, koper en blik, veelal in combinatie met een geschilderde achtergrond op glas. MEER SYSTEMEN Natuurlijk zijn er meer systemen gebruikt om de platen te laten bewegen en er zijn ook platen die twee of meer van de hierboven genoemde mogelijkheden combineren om daarmee een zeer levendig, levensecht effect te bereiken. Een voorbeeld hiervan is de bekende plaat van de man die een muis opat. Enkele systemen met een ronddraaiende beweging vindt u in deel twee.